เทคนิคการเทศน์
โดย สุเมโธ ภิกฺขุ
วัดป่าแสงอรุณ ขอนแก่น
สารบัญหัวข้อ
เทคนิค คืออะไร
เทคนิค เป็นคำนามมาจากภาษาอังกฤษ มีความหมายได้ในภาษาไทยว่า ศิลปะหรือกลวิธีเฉพาะวิชานั้น ๆ
หลักการสอนทั่วไป
พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต) ได้กล่าวถึงหลักการสอนทั่วไปของพระพุทธเจ้า โดยสรุป ดังนี้
ก. เรื่องที่สอน
ข. เกี่ยวกับตัวผู้เรียน
ค. เกี่ยวกับการสอน
ก. เรื่องที่สอน
- ๑. สอนเรื่องเข้าใจง่าย ไปหาเรื่องเข้าใจยาก (อริยสัจ ๔)
- ๒. สอนไปตามลำดับและต่อเนื่องกัน (อนุปุพพีกถา)
- ๓. สอนให้ผู้เรียน ได้ดู ได้เห็น ได้ฟังเอง (พระนันทะ, สัทธิวิหาริกพระสารีบุตร)
- ๔. สอนตรงเนื้อหา ตรงเรื่อง คุมอยู่ในเรื่องไม่วกวน (นามรูป)
- ๕. สอนมีเหตุผล ตรองตามเห็นจริงได้ (สนิทานํ)
- ๖. สอนเท่าที่จำเป็น พอดีสำหรับให้เกิดความเข้าใจ (ไม่อวดภูมิ)
- ๗. สอนสิ่งที่มีความหมาย ควรที่เขาจะเรียนรู้และเข้าใจเป็นประโยชน์แก่ตัวเขาเอง
ข. เกี่ยวกับตัวผู้เรียน
- ๑. สอนให้เหมาะตามความแตกต่างระหว่างบุคคล เช่น คำนึงถึงจริต ๖ และรู้ระดับความสามารถของบุคคล เช่น ทรงยกบัว ๔ เหล่า เปรียบเทียบกับบุคคล ๔ ประเภท คือ
– อุคฆฏิตัญญู
– วิปจิตัญญู
– เนยยะ
– ปทปรมะ - ๒. ปรับวิธีสอนให้เหมาะสมกับบุคคล แม้สอนเรื่องเดียวกัน แต่ต่างบุคคล อาจใช้วิธีต่างกัน
- ๓. คำนึงถึงความพร้อมของแต่ละบุคคล
- ๔. สอนโดยให้ผู้เรียนลงมือทำด้วยตนเอง (จูฬปันถก)
- ๕. สอนโดยให้ผู้เรียนได้มีส่วนร่วมในการแสดงความคิดเห็นและมีบทบาทร่วมกัน
- ๖. สอนโดยเอาใจใส่บุคคลที่ควรได้รับเป็นพิเศษ (ชาวนา ธิดาช่างหูก)
- ๗. ช่วยเหลือคนที่ด้อยหรือมีปัญหา (จูฬปันถก)
ค. เกี่ยวกับการสอน
- ๑. การเริ่มต้นที่ดี ชี้จุดสำคัญ (ควาญช้าง, ชาวนา)
- ๒. สร้างบรรยากาศในการสอน (โสณฑัณฑะ)
- ๓. สอนมุ่งเนื้อหา ไม่ให้กระทบตนและผู้อื่น (พราหมณ์ ๒ คน)
- ๔. สอนโดยเคารพ คือตั้งใจสอน
- ๕. ใช้ภาษาสุภาพ นุ่มนวล ไม่หยาบคาย ชวนให้สบายใจ
องค์พระธรรมกถึก ๕
- ๑. เราจะกล่าวชี้แจงไปตามลำดับ
- ๒. เราจักกล่าวชี้แจงยกเหตุผลมาแสดงให้เข้าใจ
- ๓. เราจักแสดงด้วยอาศัยเมตตา
- ๔. เราจักไม่แสดงด้วยเห็นแก่อามิส
- ๕. เราจักแสดงไปโดยไม่กระทบตนและผู้อื่น
ลีลาการสอน
ลีลาในการสอน ๔ อย่าง ดังนี้
- ๑. สันทัสสนา แสดงให้ชัดเจนแจ่มแจ้ง เหมือนเห็นด้วยตา
- ๒. สมาทปนา จูงใจให้เห็นจริงด้วย พร้อมถือปฏิบัติ
- ๓. สมุตเตชนา เร้าใจให้แกล้วกล้า ให้เกิดอุตสาหะ
- ๔. สัมปหังสนา ให้เกิดความร่าเริง เบิกบาน ฟังไม่เบื่อ
(แจ่มแจ้ง จูงใจ หาญกล้า ร่าเริง)
วิธีสอนหลากหลาย
- ๑. แบบสนทนา
- ๒. แบบบรรยาย
- ๓. แบบตอบปัญหา (เอกังส-ปฏิปุจฉา-วิภัชช-ฐปนีย)
- ๔. แบบวางกฎข้อบังคับ
พระพุทธเจ้าทรงใช้เทคนิคในการสอน
- ๑. การยกอุทาหรณ์และการเล่านิทานประกอบ
- ๒. การเปรียบเทียบด้วยข้ออุปมา (โลกธรรม ๘)
- ๓. การใช้อุปกรณ์การสอน (สอนราหุลสามเณร)
- ๔. การทำเป็นตัวอย่าง (ปูติคัคตะ)
- ๕. การเล่นภาษา เล่นคำ (ไหว้ทิศ บูชายัญ ตกเบ็ด)
- ๖. อุบายเลือกคนและการปฏิบัติเป็นรายบุคคล (พระเจ้าพิมพิสาร)
- ๗. การรู้จักจังหวะและโอกาส (วันมาฆปุณณมี)
- ๘. ความยืดหยุ่นในการใช้วิธีการ (เข้าข้างก่อนสอนทีหลัง)
- ๙. การลงโทษและให้รางวัล (นันทิยะ-ฉันนะ)
- ๑๐. แก้ปัญหาเฉพาะหน้า (พราหมณ์ด่าพระพุทธเจ้า)